Saltar ao contido principal
Xornal  »  "O Estatuto do 36 tivo un amplo consenso, e o avó de Raxoi tamén estaba con el"

Lourenzo Fernández Prieto

"O Estatuto do 36 tivo un amplo consenso, e o avó de Raxoi tamén estaba con el"

Lourenzo Fernández Prieto
Lourenzo Fernández Prieto
  • Xan Carballa

Lourenzo F. Prieto, catedrático de Historia Contemporánea na Universidade de Santiago, é o comisario da exposición  Nazón de Breogán aberta até o 15 de Xullo na Fundación Caixa Galicia de Compostela. Ao tempo coordena o proxecto de investigación  interuniversitario Nomes, voces e lugares, encargo da Consellería da Cultura e eixo principal do Ano da Memoria.

Por que se fixo esta exposición Nazón de Breogán. Un xeito de soñar Galicia?
A exposición é unha encomenda da vicepresidencia para  conmemorar o 70 aniversario do Estatuto, vinculado en parte ao Ano da Memoria e tamén á lóxica política da negociación que agora está en curso para un novo documento estatutario. Non quixemos facer nin unha historia do nacionalismo nin unha historia de Galicia. Tratamos as cuestións de identidade do noso pasado común e por iso collemos a idea de “Nazón de Breogán”, que está no noso himno desde hai cen anos. Na exposición está o que todo iso pode significar no presente, porque mentres moitos territorios europeos que tiveron monarquías hoxe non reivindican ter estado, nós sí.

Como se entende iso?
Enténdese a partir do século XIX, que é cando empeza a historia do galeguismo político. Agora hai unha proposta, intelixente, de falar de “galeguismo constitucional” que pode ter futuro se son capaces de convencer a alguén, pero o galeguismo é xa anterior á Constitución, e xa houbo, entre outras couas, un Partido Galeguista. Nós rematamos a exposición no 36 e no exilio, enlazamos a cuestión da nosa identidade coa historia e coa presenza dun idioma que pasou de ser de labregos, vendedoras de mercado, mariñeiros e peixeiras, a ser hoxe un sinal de identidade positivo, que non o era hai vinte anos nin no século XIX. Ese empeño histórico en construír a identidade sobre elementos que podían ser negativos dándolle contido político é o que desenvolveu unha serie de movimentos (Provindicalismo, Rexionalismo, Federalismo...) para ao final, cando abrolla a democracia na II República, se plantee a necesidade de definirnos politicamente, como antes sucedera noutros períodos de avance. Porque hai que admitir de vez que a democracia no estado español está sempre vinculada á cuestión territorial.

Culmina ese propósito en 1931 que é cando comeza a xestación do noso primeiro Estatuto de Autonomía?
Foi un Estatuto  que tivo mala sorte. Sofriu unha primeira aldraxe en 1932 que impediu que fose aprobado seis meses despois do catalán e moito antes do vasco. Iso deu lugar ao amarguexo, que Castelao explica no Sempre en Galiza, e que nós herdamos, en troques do trunfo que supuxo á aprobación o 28 de xuño de 1936. Axiña veu a guerra, o exilio e a incapacidade. Coa distancia que temos hoxe, aos ollos de Castelao e doutras visións,  vemos  que un país con necesidades tremendas, conseguiu aprobar un Estatuto e, a pesar das grandes trabas legais que esixían prácticamente a unanimidade do censo electoral, sacou adiante o texto. Máis de douscentos concellos, agás cinco, apoiaban a demanda dun Estatuto de Autonomía e iso callou non só pola II República senón por unha forza política que viña medrando desde atrás. Estaban nela o Partido Galeguista, os galeguistas da ORGA, un sector do PSOE representado por Xaime Quintanilla, os rexionalistas,... Como é posíbel entender que todo aquelo se borrara do mapa cando o herdamos no ano 1975?

Produto da programación da desmemoria que ten dito tantas veces Isaac Díaz Pardo?
Explícase en parte pola guerra, que en Galiza é represión, que extermina e convirte en reprobábel todo o que teña relación con aquel proceso político. Iso sofrérono non só os galeguistas ou as esquerdas, tamén desde o avó de Raxoi a todos os asinantes católicos que apoiaron o Estatuto, que pasou de ser un proceso de construción positiva a unha abominación negativa. O interese de explicar iso deriva de que, por culpa desa ruptura da guerra e do franquismo, que tamén supón unha ruptura política do galeguismo co pasado, chegamos á morte de Franco e todo o nacionalismo político xa definido como tal rompe e non se sinte herdeiro do pasado, como explica moi ben a novela de Manuel Veiga O exiliado e a primavera. Os propios galeguistas só admiten a denominación de históricos, por tanto prescindíbeis e cousa do pasado. O nacionalismo realmente existente non é capaz de conectar con esa tradición e os que o fan podemos representalos en dúas persoas: Valentín Paz-Andrade que está en Madrid na Comisión dos Sete e na lóxica política da negociación estatutaria, e o Partido Galego Independente de Meilán Gil, que reivindica a denominación de nacionalidade e busca a conexión histórica co primeiro Estatuto. O PCG si reivindicaba aquel Estatuto do 36 pero non tiña forza política. Aínda hoxe vivimos daquelas rentas e só o superaremos, coido, con este goberno e se facemos un bon novo Estatuto, porque o anterior de 1981, comparado co plebiscito e o consenso social de 1936, foi apenas apoiado por un 30% do censo. E aos que poñen sombras de dúbida sobre o resultado preguntaríalle polas actas de deputado de Castelao e Otero Pedrayo, non coñezo probas de pucheirazo. As eleccións da II República eran complexas e ninguén me demostrou que houbera fraude.

Dicía que a visión histórica da exposición  é bastante consensuada e ao tempo coincide cunha visión nacionalista. Teme esa crítica?
Pode ser criticada, pero aquí non hai unha historia do nacionalismo. Detrás desta exposición hai trinta anos de investigación, de teses de doutoramento, non hai ocorrencias. Cando entramos no mundo contemporáneo e na tarefa política e cultural e como se proxecta no Estatuto hai máis unha visión da historia do galeguismo. Pero a exposición percorre outras moitos aspectos da historia de Galicia. O que se quere é falar da proposta dunha Galiza moderna que non foi só dos galeguistas. Cando se dí que no Estatuto estaba o abó de Raxoi, que era rexionalista, non só é certo senón que demostra que alí confluían moitos desexos. Como se entende senón a Portela Valladares? El era o grande adalide do Estatuto, desde a súa posición de centro, e ao tempo era ministro durante o que chamamos Bienio Negro. Era o mesmo Portela que funda o grande xornal liberal e pro-galeguista, El Pueblo Gallego. Temos que aprofundar máis nas explicacións para que se entendan eses procesos políticos.
 
___________________________
 
“O cambio xeracional provocou que os netos da guerra, sen complexos e ataduras, queiran saber  que pasou”
 
Vostede coordena o proxecto de investigación  interuniversitario Nomes, voces e lugares, cal é o obxectivo?
Hoxe hai unha demanda cívica de mirar o pasado, porque o cambio político abriu unhas expectativas sociais que estaban frustradas de quince anos para acá. O cambio xeracional provocou que os netos da guerra, sen complexos e ataduras, queiran saber  que pasou, porqué hai cousas das que se fala en Arxentina e aquí non. Todos sabíamos o que pasara despois do 36 e por tanto non o falábamos, pero agora queremos falar e saber e explicar. Por que hai xente que non sabe onde están os seus mortos ou por qué non foron inscritos os seus pais no rexistro. Todas esas feridas que estaban abertas esixen saber. Non se trata de revisar o pasado senón de coñecelo. O proxecto de investigación e o propio Ano da Memoria entendo que queren converter todo isto en historia, coñecelo, divulgalo e darlle cabo.

Nun texto seu di que “hai que ocuparse da guerra civil como se merece. Pero non para volver facer a historia militante e dos protagonistas, tan auténtica como parcial”.
Até agora houbo, relativamente, pouca historia dese pasado. En certo sentido asumimos a lóxica do franquismo, cando todos falamos de primeiro franquismo e despois da tecnocracia e o desenvolvemento dos 60 cando iso é un invento do réxime. O franquismo é único e se practicamente todos aceptábamos aquela convención, quizais foi porque só se discutiu militantemente polos protagonistas –se era ou non fascismo– pero non se estudou a fondo. Hai moita memoria privada e pouca historia pública e aí debemos chegar.

A que lle chama historia pública?
Hai moita memoria privada que está nas conversas familiares ou nos velorios, e todo o mundo sabe aproximadamente o que pasou cos seus antepasados, porque houbo un momento en que quixo saber. Pero  nada diso se fixo público. Houbo un temor tan intenso á guerra civil no ano 1975 que a sociedade galega e española decidiu esquencer. O pacto de silencio do que se fala non é de élites, é social. Ninguén quería remover o pasado, pero o pasado remóvese. Esas cousas están en A Nosa Terra, en Teima, en Interviú, pero a sociedade non quixo facerlles caso. O medo á guerra era tan intenso que o 23 de febreiro puidemos comprobar como era real. A conxuntura levaba a esquecer o pasado e só hoxe, porque as circunstancias sociolóxicas e políticas mudaron, permiten facelo.

Como sei vai concretar ese proxecto de investigación?
É unha parte do memoria e un encargo que se nos fai desde a Consellería ás Universidades. Nesta primeira fase traballarase no período 36-39, facendo unha  grande base de datos en construción permanente que incluirá os represaliados e todas as vítimas. Para facelo recorreremos principalmente á memoria oral –algo xa iniciado nos centos de entrevistas que acumulou o Proxecto Historga–, as causas militares e tamén outras fontes, hemerográficas, rexistos municipais... Esperamos facer unhas trescentas novas entrevistas, e contamos tamén para iso cos numerosos grupos locais de memoria constituídos nestes anos, tanto para fornecer nomes como para axudarnos na feitura. É un traballo de base e intervención social porque hai un interese cívico que queremos apoiar e dinamizar. Hai xente no equipo que xa publicou cousas e avanzou moito. Hai que pensar que falamos de 25.000 causas militares (10.000 de Marina e 15.000 de Terra) non todas referidas a Galiza pero que hai que revisar na totalidade.

Quen vai traballar?
Hai unha persoa responsábel por provincia (Dionisio Pereira por Pontevedra; Emilio Grandío pola Coruña; María Xesús Souto por Lugo e Xulio Prada por Ourense). No apartado oral vaise encargar un investigador que leva anos xa adicado, Xurxo Pantaleón e para a Galiza exterior Xosé M. Núñez Seixas. Eu encárgome da coordenación xeral e hai catro investigadores contratados e un Consello Asesor, que axuda a definir a investigación, vai seguindo o traballo e aporta ideas,  no que están convidadas varios historiadores. Non é couto pechado porque necesitamos que participe todo o mundo.

Por que as Universidades non fixeron antes este traballo?
Si que o fixeron antes. A primeira persoa que traballou nunha universidade española, e que acaba de publicar un libro, é Encarna Nicolás, catedrática na Universidade de Murcia. Á semana de morrer Franco estaba pedindo autorización para investigar nos arquivos do franquismo, con sorte nula. Ao final fixo o seu traballo.  Houbo máis persoas que traballaron, pero faltaba vontade política e social de converter aquelo no centro do dabate social. Hoxe sí, e os historiadores tamén responden a esas demandas. En Galiza non traballou moita xente sobre a represión e a primeira tese de doutoramento penso que se presentou no 96 e comezou a elaborarse a finais dos 80. Pero en moitos traballos estaba presente todo o sucedido despois do 36, falase dos montes comunais ou do agrarismo. Historga, como fondo documental, empezara nos anos 80 e no ano 1993 publicou un primeiro libro, titulado 1936 no que se fala dos executores algo que hoxe é difícil de conseguir. O que faltaba era interese político.

Pero si había curiosidade social, os libros de Carlos Fernández, a colección de Documentos de Díaz Pardo no Castro ou as publicacións que nos mesmos fixemos en 1986 cando o cincuentenario, tiñan unha enorme demanda.
Hóuboa, pero convértese en maioritaria cando aparece nun programa de televisión, ¿Quién sabe donde? O modelo que trae Paco Lobatón estaba pensado en Estados Unidos para atopar adolescentes que marcharan da casa, e aquí converteuse nunha maneira de localizar persoas desaparecidas no turbillón da guerra.

Cal vai ser o final deste proxecto, que proxección social vai ter?
Ademais de reunirse o mellor arquivo oral sobre a guerra civil, imos ter esa base de datos sobre a represión e a posguerra, e acumularemos unha serie de materiais de todo tipo. O que queremos é que iso constitúa a base do futuro Centro da Memoria. Dará pé a investigacións e traballos parciais, pero o obxectivo básico é acumular materiais para un gran arquivo público. Ao tempo estanse facendo unha chea de homenaxes e recoñecementos aos que todo este traballo tamén vai contribuír. 
 
 

Entrevista publicada no xornal A Nosa Terra, do 6 de xullo de 2006.