Saltar ao contido principal
Xornal  »  Código de conduta das universidades en materia de cooperación ao desenvolvemento

Código de conduta das universidades en materia de cooperación ao desenvolvemento


PREÁMBULO

Ao longo dos últimos anos, as universidades foron asumindo un crecente protagonismo na cooperación ao desenvolvemento, pondo en marcha un amplo abano de actividades encamiñadas a favorecer a solidariedade dos distintos sectores da comunidade universitaria, tanto con universidades como con outras institucións e colectivos sociais de distintos países.

Iso inscríbese no proceso aberto nos últimos anos de ampliación do número e o tipo de axentes sociais que se foron sumando aos labores solidarios de carácter internacional, en favor dunha maior equidade e dun desenvolvemento humano e sostible no mundo. Dun contexto no que só unhas cantas organizacións sociais especializadas (as coñecidas como ONGD) estaban dedicadas a esta tarefa, pasouse a outro no que, ademais dun forte incremento destas, produciuse a incorporación de moitas outras institucións e colectivos sociais, que comezaron a pór en marcha programas e proxectos de cooperación ao desenvolvemento en distintos campos e en moi diversos países.

Todo iso deu lugar a unha diversificación moi grande das actuacións no campo da cooperación, dos métodos de traballo, e ata dos obxectivos específicos dos diferentes proxectos e programas. Neste contexto, non é de estrañar que xurdan contradicións e problemas no xeito de entender a cooperación ao desenvolvemento, tanto nas organizacións de máis longa traxectoria neste terreo (as ONGD), como noutras que se foron incorporando a esta tarefa.

Como consecuencia de todo isto, e en aras a preservar o carácter solidario da cooperación ao desenvolvemento, así como o seu obxectivo de contribuír expresamente á equidade, o desenvolvemento humano e a sustentabilidade, fíxose cada vez máis necesario contar con referencias claras para orientar o traballo en cooperación, que sirva ao mesmo tempo para chamar a atención sobre posibles prácticas incompatibles co carácter solidario da mesma, ou cos obxectivos antes mencionados.
Froito desta reflexión, distintas institucións ou organizacións sociais foron dotándose de diversos instrumentos tendentes a orientar o seu traballo, en forma de Códigos de Conduta, Guías de Responsabilidade Social, de Transparencia e Boas Prácticas, e outras similares. No caso das ONGD, estas aprobaron en 1997 o coñecido como Código de Conduta das ONG de Desenvolvemento que, desde entón foi a referencia básica a través da cal axuizar e valorar, desde un punto de vista ético, o traballo desenvolvido polas mesmas.

No caso das universidades, a gran magnitude alcanzada polas accións de cooperación internacional das mesmas puxo sobre a mesa a necesidade de acoutar con maior precisión o campo específico da Cooperación Universitaria ao Desenvolvemento, en aras a preservar o carácter solidario da mesma, tanto nos seus obxectivos como nos métodos de traballo empregados, así como para salientar que o seu fin último debe ser o desenvolvemento sostible do país co que se coopera.

Esta preocupación estivo presente en todos os debates habidos desde que, en 1999, as universidades españolas abordasen a elaboración de ESCUDE (Estratexia de Cooperación Universitaria ao Desenvolvemento), recoñecéndose a importancia desta cuestión para o fortalecemento e a lexitimación do traballo solidario das universidades.

En base a todo o anterior, as universidades españolas, a través da Comisión de Cooperación ao Desenvolvemento adscrita ao CEURI-CRUE, decidiu na súa reunión de Castelló de marzo de 2005 pór en marcha un proceso orientado á elaboración dun Código de Conduta das universidades en materia de cooperación ao desenvolvemento.

O mesmo, dividido en 6 apartados e 31 artigos, representa a vontade compartida por parte das universidades que integran a CRUE de acomodar a Cooperación Universitaria ao Desenvolvemento ás pautas que nel se establecen.

En todo caso, este código deberá ser ratificado polos órganos de goberno correspondentes en cada universidade, que poderán adherirse ao mesmo como símbolo do compromiso solidario da mesma e da súa vontade de axustar as actividades de cooperación ao desenvolvemento aos procedementos e criterios éticos contemplados nel.


PARTE PRIMEIRA: Principios e obxectivos da Cooperación Universitaria ao Desenvolvemento

Artigo 1
A participación das universidades na cooperación internacional ao desenvolvemento descansa na consideración deste último como un proceso de progreso e cambio social, económico, político, cultural, tecnolóxico, etc. que, xurdido da vontade colectiva, require a organización participativa e o uso democrático do poder polos membros dunha colectividade.

Artigo 2
A Cooperación Universitaria ao Desenvolvemento considera a pobreza como unha situación de privación dos elementos esenciais necesarios para que o ser humano poida vivir e desenvolverse con dignidade, e considera a súa erradicación como un dos seus fins prioritarios.

Artigo 3
Desde esta perspectiva, o desenvolvemento humano e sostible enténdese como aquel capaz de crear condicións de equidade que abran máis e mellores oportunidades de vida digna ás persoas para que despreguen todas as súas potencialidades, e capaz de preservar ao mesmo tempo para as xeracións futuras os recursos naturais e o acervo cultural.
A humanidade non pode afrontar os retos do futuro se non é aproveitando o potencial das poboacións máis desfavorecidas, hoxe limitado pola penuria da súa situación.

Artigo 4
A educación das persoas e, dentro dela, a educación superior, é un compoñente fundamental do proceso de ampliación de oportunidades e liberdades das persoas e as sociedades. En consecuencia, o fortalecemento dos sistemas universitarios e o fomento do acceso aos estudos universitarios constitúe un obxectivo esencial da Cooperación Universitaria ao Desenvolvemento.
É igualmente obxectivo da Cooperación Universitaria ao Desenvolvemento a colaboración para liquidar as dificultades e contradicións asociadas aos procesos de erradicación da pobreza e de desenvolvemento, fomentando o avance en áreas de investigación apropiadas aos devanditos obxectivos.

Artigo 5
A equidade de xénero e o fortalecemento das capacidades e autonomía das mulleres son consustanciais ao desenvolvemento humano e, ao mesmo tempo, condicións para o logro dos obxectivos globais do desenvolvemento, polo que constitúen unha referencia básica da Cooperación Universitaria ao Desenvolvemento.

Artigo 6
A Cooperación Universitaria ao Desenvolvemento baséase así mesmo na consideración de que a sustentabilidade ambiental e os dereitos das futuras xeracións son parte indispensable dos proxectos orientados á promoción do desenvolvemento.

Artigo 7
A paz, a democracia e o respecto aos dereitos humanos constitúen fundamentos básicos de calquera proceso orientado á promoción dun desenvolvemento humano e sostible, polo que son así mesmo obxectivos esenciais da Cooperación Universitaria ao Desenvolvemento.
As universidades subscriben plenamente os principios de apropiación, aliñación e harmonización das políticas de cooperación ao desenvolvemento, segundo os cales os procesos de desenvolvemento deben ser establecidos e liderados polos propios beneficiarios a través das súas institucións e iniciativa, co apoio que supoñen os recursos e accións da cooperación.


PARTE SEGUNDA: Identidade da Cooperación Universitaria ao Desenvolvemento

Artigo 8
A Cooperación Universitaria ao Desenvolvemento constitúe unha actividade diferenciada doutras orientadas de xeito xeral á internacionalización da universidade ou á cooperación internacional entre universidades, e fundamenta a súa identidade nos valores solidarios que a caracterizan.
A Cooperación Universitaria ao Desenvolvemento enriquece humana e academicamente ás persoas que nela participan e ás universidades ás que pertencen. A colaboración desinteresada e o compromiso solidario da comunidade universitaria é un aceno de identidade de devandita actividade.

Artigo 9
De acordo ao anterior, enténdese a Cooperación Universitaria ao Desenvolvemento como o conxunto de actividades levadas a cabo pola comunidade universitaria e orientadas á transformación social nos países máis desfavorecidos, en prol da paz, a equidade, o desenvolvemento humano e a sustentabilidade ambiental no mundo, transformación na que o fortalecemento institucional e académico teñen un importante papel.

Artigo 10
A cooperación ao desenvolvemento das universidades, do mesmo xeito que a doutras institucións e axentes sociais, constitúe unha actividade inserida no contexto das relacións internacionais e en estreita relación coas políticas globais que determinan os procesos de desenvolvemento, sobre as que pretende influír. Isto require unha coherencia xeral entre os obxectivos de longo prazo e as accións concretas que levan a cabo, así como entre os resultados perseguidos e os medios empregados.

Artigo 11
O labor da universidade no campo da cooperación ao desenvolvemento atópase estreitamente vinculada ao seu ámbito natural de actuación: a docencia e a investigación, cuestións que son esenciais tanto para a formación integral dos estudantes como para unha mellor comprensión dos problemas que ameazan a consecución dun desenvolvemento humano e sostible a escala universal.
Ademais, o fortalecemento institucional dos sistemas universitarios (mediante transferencia de coñecementos e tecnoloxía, infraestruturas, entrega de equipos e outros recursos, etc.) e o asesoramento e apoio técnico a programas de desenvolvemento (especialmente os relacionados coa educación superior e aqueles nos que as capacidades científicas e críticas universitarias poidan supor un valor engadido), xunto coa sensibilización da comunidade universitaria, constitúen ámbitos prioritarios do traballo da universidade neste campo.

Artigo 12
A cooperación ao desenvolvemento é parte esencial do compromiso social da universidade e como tal non pode entenderse como unha actividade extraacadémica nin restrinxida a compromisos individuais, senón integrada no conxunto de actividades que lle son propias.
Iso implica que a universidade debe comprometerse institucionalmente con esta tarefa, apoiándoa con medios técnicos, humanos, e financeiros, sen que esta deba recaer unicamente naqueles colectivos máis sensibilizados, ou ser considerada como unha opción moral de carácter individual, á marxe das actividade académicas e institucionais.

Artigo 13
As universidades deberán realzar a identidade e importancia das actividades da Cooperación Universitaria ao Desenvolvemento, mediante a súa consideración estatutaria como obxectivo propio do traballo universitario, a súa inclusión nos plans estratéxicos, a creación de órganos institucionais de promoción e xestión da mesma, e a existencia de instrumentos e dotación orzamentaria para a súa execución.

PARTE TERCEIRA: Participación e implicación da comunidade universitaria

Artigo 14
A Cooperación Universitaria ao Desenvolvemento debe procurar a máxima implicación posible do conxunto da comunidade universitaria. Neste sentido, todos os seus sectores (estudantes, PDI e PAS) deben ser chamados a participar das actividades que forman parte da estratexia de cooperación ao desenvolvemento da propia universidade, sen que estas poidan ser patrimonializadas por uns ou outros colectivos da devandita comunidade.
A Cooperación Universitaria ao Desenvolvemento lexitímase e fortalécese na medida en que incorpora novos sectores da comunidade universitaria e se difunde como actividade habitual das distintas estruturas universitarias.
Artigo 15
A participación dos membros da comunidade universitaria no marco da Cooperación Universitaria ao Desenvolvemento deberá realizarse con carácter voluntario e sen finalidade lucrativa, aínda que tampouco debe supor discriminación económica ningunha para os que traballen nelas.

Artigo 16
A participación da comunidade universitaria na cooperación ao desenvolvemento, aínda dentro da sinalada voluntariedade, poderá ser recoñecida como parte do quefacer propio dos distintos membros da comunidade universitaria, en tanto que achega institucional da universidade á sociedade. A participación estimularase de xeito que non supoña discriminación académica ningunha para as persoas que participan nela.

Artigo 17
Para iso, as universidades estudarán as fórmulas necesarias para o recoñecemento académico das actividades propias da cooperación ao desenvolvemento que leve a cabo o persoal docente e investigador, impulsando liñas de investigación nas súas áreas de actividade. Favorecerán a implantación de materias e liñas curriculares, establecendo, dentro das súas posibilidades, os procedementos axeitados que permitan o desprazamento a outros países para participar en proxectos de cooperación. Asemade incentivarán a normalización das devanditas actividades entre as habituais deste persoal, e considerando a posibilidade de incluír un apartado de actividades de cooperación ao desenvolvemento no ámbito universitario no modelo de CV das universidades.
Así mesmo, as universidades poderán impulsar mecanismos que valoren a participación en proxectos e actividades de cooperación ao desenvolvemento, estimulando a súa calidade de xeito análogo e con similares indicadores e procedementos de avaliación ou acreditación que os empregados na valoración dos méritos docentes, investigadores ou de xestión institucional.

Artigo 18
Con igual propósito, as universidades poderán facilitar a incorporación do persoal de administración e servizos ás actividades de cooperación ao desenvolvemento, permitindo a súa participación nelas sen diminución dos seus dereitos laborais, e establecendo fórmulas que, de acordo coa normativa legal aplicable, permitan o seu desprazamento a outros países cando se requira a súa contribución e/ou asesoramento técnico en proxectos e programas de cooperación que aquelas leven a cabo.

Artigo 19
Polo que se refire ao alumnado, as universidades deberán estimular a súa incorporación ás actividades de cooperación ao desenvolvemento, favorecendo a creación de ONGD universitarias, o asociacionismo estudantil e o voluntariado nestas materias, e valorando axeitadamente este traballo mediante créditos, do mesmo xeito que se fai con outro tipo de actividades.

Artigo 20
Ademais da propia e imprescindible achega institucional, as universidades facilitarán o compromiso financeiro dos distintos membros da comunidade universitaria para apoiaren as actividades de cooperación ao desenvolvemento, mediante fórmulas que permitan contribuír de forma solidaria ao impulso das mesmas, tales como as inspiradas no 0,7% ou outras formas de achega económica voluntaria.


PARTE CUARTA:
Relación das universidades coas institucións contraparte noutros países

Artigo 21
A cooperación ao desenvolvemento debe entenderse como intercambio e enriquecemento mutuo das partes que participan nela, á marxe de imposicións ou actitudes paternalistas. Desde esta perspectiva, a aproximación das universidades á cooperación ao desenvolvemento debe basearse no respecto institucional cara ás súas contrapartes e na procura de compromisos de traballo acordes coa súa libre vontade.

Artigo 22
Os acordos de cooperación que se establezan coas universidades e institucións contrapartes deberán basearse en criterios de participación democrática e transparencia, procurando a máis ampla intervención dos distintos sectores implicados á hora de establecer obxectivos e pautas de actuación.

Artigo 23
A Cooperación Universitaria ao Desenvolvemento debe basearse en criterios de estabilidade e sustentabilidade das accións levadas a cabo, para o que as universidades haberán de procurar o establecemento de vínculos de colaboración sólidos e estables coas súas contrapartes, evitando a dispersión de actividades ou o seu carácter puntual e esporádico.

Artigo 24
As universidades deberán establecer, de mutuo acordo coas súas contrapartes, instrumentos de xestión e avaliación compartidas dos proxectos e programas postos en marcha, favorecendo a reflexión conxunta sobre o realizado e/ou a adecuación de accións e obxectivos ás novas necesidades que eventualmente puidesen exporse.

PARTE QUINTA: Relación das universidades co tecido social da cooperación

Artigo 25
A Cooperación Universitaria ao Desenvolvemento inscríbese no esforzo global que institucións e organizacións sociais realizan a favor dun compromiso solidario capaz de contribuír ao avance do desenvolvemento humano e a sustentabilidade no mundo.
Desde esa perspectiva, as universidades deben favorecer o establecemento dun diálogo fluído e de mecanismos de coordinación de esforzos co resto de axentes sociais da cooperación. Daquela, débese entender esta de modo complementario e non competitivo, e buscarase, en consecuencia, o apoio mutuo e a conxunción de esforzos con eles.

Artigo 26
As características específicas da institución universitaria fan que esta teña recursos técnicos e humanos de grande importancia para o impulso da cooperación ao desenvolvemento. Por iso, as universidades deberán buscar fórmulas que permitan pór os seus coñecementos e capacidades ao servizo das estratexias xerais de cooperación e das necesidades dos proxectos e programas impulsados por outros axentes sociais.

Artigo 27
A sensibilización da comunidade universitaria cara á solidariedade internacional e en prol dun desenvolvemento humano sostible constitúe un importante campo de colaboración con outras institucións e axentes sociais. Neste sentido, as universidades deberán mostrarse abertas ás experiencias achegadas por devanditas institucións e axentes, fomentando a súa presenza nos centros universitarios, a exposición e explicación das súas actividades e a participación destes nos programas de sensibilización que leven a cabo.

Artigo 28
O apoio que as universidades poidan prestar a outros axentes sociais para as súas actividades no campo da cooperación ao desenvolvemento non debe servir de eximente para unha menor implicación delas nesta tarefa. Pola contra, o devandito apoio debe ir paralelo á asunción por parte da universidade dos seus propios compromisos nesta materia, no exercicio da responsabilidade social que como institución lle corresponde.


PARTE SEXTA:
Aplicación, difusión e cumprimento do Código de Conduta

Artigo 29
As universidades, a través dos seus órganos de goberno, poderán adherirse de xeito individualizado ao presente Código de Conduta, decisión que deberá ser comunicada posteriormente á CRUE para coñecemento do resto de universidades.

Artigo 30
Cada universidade, unha vez subscrito o presente Código de Conduta, responsabilízase da súa difusión entre a súa respectiva comunidade universitaria por todos os medios necesarios e suficientes para que esta coñeza e debata as implicacións deste no traballo de cooperación universitaria ao desenvolvemento, e designará un órgano para o seguimento da súa aplicación.

Artigo 31
O cumprimento do presente Código de Conduta por parte daquelas universidades que se adhiran ao mesmo será obxecto de valoración interna por parte dun órgano designado para iso pola universidade; o seu ditame será independente e público, e por iniciativa da mesma universidade poderá ser sometido a contraste externo por parte de persoal experto ou de axencias de calidade de recoñecido prestixio.

:

Aprobado polo Consello de Goberno da Universidade de Santiago de Compostela o 30 de maio de 2008