Saltar ao contido principal
Xornal  »  Eloxio da felicidade

Marcelino Agís Villaverde : Eloxio da felicidade


A Montserrat Iglesias, in memorian

Exma. Sra. Vicerreitora de Extensión Cultural e Servizos á Comunidade Universitaria, Sr. Direitor e membros do equipo de dirección do IV Ciclo Universitario, profesores, alumnos e PAS, Sras e Srs.

A vetusta nobreza deste palacio de Fonseca está indisolublemente unida á miña biografía universitaria. O palacio de Fonseca, non sé se o notaron, é un edifico alegre e xuvenil. De portas abertas, por onde circulan os estudantes camiño da biblioteca, os turistas intrigados por coñecer quen ese señor que medita no centro dos xardíns do claustro, sentado na súa cátedra de bronce, e que, a diferenza do que algúns pensan, non está falando polo móbil porque é nada menos que don Alonso III de Fonseca, arzobispo de Santiago e co-fundador da Universidade. Á dereita e á esquerda, segundo éntrase, conta con dúas salas de exposicións moi visitadas que gobernou con acerto a Vicerreitora Mar Lorenzo. Pero é tamén un edifico que alberga o aroma refinado do renacemento, cos seus brasóns alegóricos e a súa lenda no friso que fala da grandeza e orgullo que toda Galicia ten da súa universidade. Nel áchase a Biblioteca América, unha das xoias da nosa institución onde conviven libros e próceres americanos que falan da nosa vocación atlántica. Nada que ver coa sobriedade do Colexio de San Xerome, sempre pletórico de reunións importantes, por onde van e veñen os altos cargos da Universidade. San Xerome é un edifico que conserva esa atmosfera pesada e en ocasións un pouco agobiante dos internados. Pero logrou redimirse mercé á súa privilexiada situación en plena praza do Obradoiro, recordando aos transeúntes que ademais da igrexa, o concello e o antigo hospital real, hoxe Hostal dos Reis Católicos, Santiago de Compostela, do mesmo xeito que Lugo, son cidades universitarias.

Neste Salón Nobre de Fonseca tiven a oportunidade de compartir emocións e sentimentos moi profundos cunha parte importante da comunidade universitaria e da outra comunidade, máis ampla, que é a formada por cidadáns libres que aspiran á excelencia do saber.

Na miña condición de Vicerreitor de Terceiro Ciclo e Extensión docente, responsable dos estudos do IV Ciclo Universitario, presidín os sucesivos actos de licenciatura dos alumnos do IV Ciclo, trasladándolles o merecido recoñecemento que a Universidade de Santiago de Compostela outórgalles ao entregarlles un título universitario que vostedes gañaron a pulso coa súa constancia, coa súa entrega e coa súa fe en si mesmos e nos valores do coñecemento. Hoxe é a Vicerreitora de Extensión Cultural quen quixo estar con vostedes para demostrar a relevancia que para a nosa centenaria Universidade teñen os estudos que culminaron con éxito.

Confésolles que me sento un pouco abrumado neste acto. Pois, lonxe de recriminarme, con toda xustiza, polos erros e omisións que sen dúbida cometín nestes anos de xestión dos estudos universitarios de IV Ciclo, concédenme a honra de ser o padriño da promoción, recoñecemento que indica a súa comprensión e a súa bondade.

O certo é que non estiven só nesta tarefa. ¡Nin moito menos! fun afortunado ao contar coa colaboración dos dous direitores que se sucederon neste período: o profesor José Manuél Mayán Santos e o prof. Antonio Rodríguez Martínez. O primeiro, desempeñou o seu cargo durante un período máis breve pero soubo transmitirme a experiencia que el atesouraba como fundador e impulsor destes estudos na Universidade de Santiago de Compostela, que naceron no curso académico 1997-98, grazas á sensibilidade e á visión de futuro do Reitor Darío Villanueva. O segundo, Antonio Rodríguez, demostrou ter un rigor e tamén unha paciencia infinitas ao ser capaz de despachar comigo practicamente todas as semanas os asuntos do IV Ciclo. Respecto, admiro e agradezo o seu traballo e dedicación, pero aínda a costa de que se enfaden comigo Antonio e Chema, pregúntome ¿a onde iriamos os tres en solitario sen o apoio da Profesora Mónica Antelo Martelo, á fronte da Subdirección, Belén Seijas Rosende, encargada da secretaría do IV Ciclo e Mari Carmen Moreira Figueiras, eficaz realizadora de acordos e decisións desde a secretaría do Vicerreitorado?
Foi un período especialmente complicado para a Universidade desde o punto de vista financeiro. Cando o Reitor referíase a esta situación empregaba un eufemismo, que me imaxino pasará á historia da universidade, cualificándoa como “delicada”. Delicadas son as pingas de orballo que escorregan polas fazulas do magnolio, a mirada suplicante do neno que non pode sorrir e as ás das bolboretas que a penas acaríñalas perden o seu po máxico, delicado é o aroma das rosas e os pétalos dos pensamentos. En realidade, delicada é unha palabra delicada e, quizais por iso, elixiuna o Reitor para que cada cal entendese o que boamente quixese.

Non podiamos nin queriamos consentir que o IV Ciclo Universitario se resentise ante tanta delicadeza. Por iso pedimos axuda á Conselleira María José Cimadevila, que en paz descanse, para que se sumase a un proxecto tan ilusionante como importante para a Universidade e para Galicia. A conselleira tardaba en recibirnos, non só por que os conselleiros están sempre moi ocupados senón porque María José era persoa intelixente e sabía perfectamente o motivo da nosa visita. Entón pedín axuda a outra gran muller: Manuela López Besteiro, naquel momento Presidenta do Consello Social da USC. Manolita, como a chamamos os seus amigos, foi unha magnífica colaboradora do Vicerreitorado de Terceiro Ciclo e Extensión Docente en moitos temas e os seus bos oficios lograron que a conselleira nos recibise. Naquela ocasión a Mónica Antelo e a min. A súa audiencia comunicóunola con rapidez e no entroido, collendo desprevido ao profesor Antonio Rodríguez no seu Xinzo de Limia natal, disfrazado de cigarrón.

Mónica e quen lles fala subimos de ganchete a San Lázaro. Había tanto que dicir e era tan importante a misión encomendada que preparamos un amplo dossier, cheo de fotografías, datos e gráficos, para mostrar o evidente: se o IV Ciclo mórrese, a universidade e a sociedade no seu conxunto tamén se morre un pouco. Non fixo falla. Mónica tomou a palabra e, como se di vulgarmente levouse de rúa á conselleira, falando con seguridade e soltura das nosas cousas e tamén das súas cousas (aínda que isto é e será secreto de sumario). Xa ven se tiña ou non razón cando lles falada do equipo do IV Ciclo: as mulleres mandan moito e mandan ben. Recibimos a partir de entón un financiamento que cobre practicamente o 50 % do orzamento. As matrículas non dan para o resto, pero a nosa Universidade fixo gala da vocación social e do compromiso co que naceu este ciclo universitario e aquí estamos, cunha nova promoción e eu, con novos e selectos afillados.
¿Que podería dicirlles a vostedes, persoas con experiencia, sabedoría, e, por encima, cun título universitario debaixo do brazo? Deille voltas ao asunto e decidín presentarlles tan só unha idea, pero na que creo con todas as miñas forzas.

Sempre se di, e é certo, que as dúas funcións básicas da universidade son a docencia e a investigación. A estas dúas funcións uniuse ultimamente unha terceira, en cuxa difusión e posta en práctica a USC foi pioneira: refírome á prestación de servizos. Unha vocación de servizo aos demais para que a sociedade que vive en torno á universidade, dentro e fóra dela, benefíciese dos medios e o coñecemento técnico que ao longo dos séculos adquirimos para facer ben as cousas. Promover o emprendemento empresarial, asesorar a industrias en proxectos que non poderían afrontar en solitario, colaborar con institucións e atender todas aquelas necesidades que dentro ou fóra dos nosos muros precisan a colaboración da Universidade para mellorar a calidade de vida das persoas ou o desenvolvemento da sociedade galega.

Hai, con todo, outra misión da universidade que considero non menos importante que as anteriores: lograr a felicidade das persoas que nela conviven e de todos cantos están no noso próximo derredor.

¿A que felicidade me refiro? Pois a todas as formas de felicidade ás que boamente podemos contribuír desde esta institución e da que vou falarlles para terminar coa axuda duns cantos filósofos gregos.

1) A felicidade da sabedoría. A felicidade foi desde sempre un dos temas de preocupación dos filósofos. Desde antigo, eses estraños seres entregados á contemplación e á marabilla do coñecemento, atoparon no saber unha das formas de realización da felicidade. “Todos os homes desexan por natureza saber”, escribiu Aristóteles ao comezo da súa Metafísica, de tal xeito que a dedicación ao saber colmaba unha das principais ansias do home. Ata cando o Sr. Epicuro, filósofo helenista que defendeu que “o pracer é o principio e o fin da vida feliz”, o seu hedonismo era un hedonismo sabio, sustentado na importancia de cultivar os valores do espírito e o goce das pequenas cousas que a vida ofrécenos. E isto lévanos á segunda modalidade.

2) A felicidade compartida co outro. “De todos os bens dos cales nútrese a sabedoría para a felicidade de toda a vida “dinos Epicuro-, o maior “con diferenza- é a adquisición da amizade”. A nosa condición humana “tamén a experiencia universitaria- é itinerante e neste camiño, por fortuna, non estamos sos. Para a nosa dita temos ao outro. Sentados ao bordo do camiño curamos xuntos as nosas feridas e compartimos as peripecias do noso camiñar.  Nas engurras da súa fronte e no po das súas sandalias vin a miña propia vida, as cicatrices dunha condición errante que nos iguala e permítenos descubrir que distintos somos. “A amizade“ segundo Aristóteles- é o máis necesario da vida, sen amigos ninguén querería vivir, aínda que posuíse os demais bens”. Unha paisaxe que algúns autores interpretaron como o precedente do concepto actual de altruísmo pois “a comunidade é a base de toda amizade”. O que me permite falarlles do terceiro tipo de felicidade.

3) A felicidade de pertencer a unha comunidade que, no noso caso é dobre: a comunidade universitaria e a outra, á que xa me referín ao comezo, a comunidade de persoas libres que aspiran a un mundo máis xusto, solidario e en paz. Neste punto topamos coa ética. Nun libro publicado en 1990 co título Si mesmo como outro, o filósofo francés Paul Ricoeur definía a verdadeira intencionalidade da ética como “a intencionalidade da vida boa (realizada) con e para outro en institucións xustas”. Valores todos eles que a Universidade debe promover no laboratorio en miniatura que é a comunidade universitaria. E aspirar, por que non, a ser felices e a facer felices aos demais a través do noso compromiso comunitario. Primeiro na universidade na que nos formamos ou traballamos e despois na universidade da vida na que moitos dos nosos titulados están destinados a ocupar cargos de responsabilidade que deben ser tamén de servizo aos demais para lograr esa vida boa e realizada da que falaba o meu mestre francés.

4) A última modalidade da felicidade é, sen dúbida, a máis difícil de lograr e é, á vez, fonte de todas las demais: Demócrito chamouna a tranquilidade de espírito. Para alcanzala habemos de estar dispostos a deixar todo atrás e emprender unha viaxe cara a unha terra remota que se acha no noso interior. Esa é quizais a proba máis dura para o home, enfrontarse se queira unha vez na vida, consigo mesmo, coa súa conciencia e co seu ser. Sen escusas mundanas que nos distraian de nós mesmos e co silencio necesario para escoitar a voz do Ser. E, a continuación, regresar. Non é posible permanecer eternamente nun mesmo pois a chamada do outro se fixo parte da nostalxia do noso ser. É a ausencia do outro a que nos revela que lonxe estamos del cando estamos con el. Este é sen dúbida o mellor indicio de que a viaxe cara a nós mesmos e cara á tranquilidade de espírito, da que falaba Demócrito para ser felices, vai por bo camiño: recoñecer os extravíos do noso camiñar e atender a esa voceciña tímida, ás veces incómoda, que é a nosa conciencia para recuperar o carreiro da sabedoría.

Lamentablemente non hai receitas xerais para ser felices. Trátase dunha aprendizaxe continua que hai que iniciar axiña que como sexa posible e practicar para sempre. Así llo explicaba Epicuro ao seu amigo Meneceo: “Ninguén por ser novo dubide en filosofar nin por ser vello de filosofar se fastíe. Pois ninguén é novo ou vello para a saúde da súa alma. O que di que aínda non é idade de filosofar ou que a idade xa pasou é como o que di que aínda non chegou ou que xa pasou o momento oportuno para a felicidade. De modo que deben filosofar tanto a moza como o vello. Este para que, aínda que vello, rexuveneza en bens polo recordo gozoso do pasado, aquel para que sexa novo e vello a un tempo pola súa impavidez ante o futuro. Necesario é, pois, meditar o que procura a felicidade, se cando está presente todo témolo e, cando nos falta, todo facémolo por posuíla”.

Queridos alumnos do IV Ciclo, neste día de San Marcelino séntome moi feliz de poder apadriñarlos. Os profesores de filosofía a diferenza dos demais mortais non nos diriximos só aos máis novos, únicos -segundo dicía Ortega e Gasset -a quen podemos dirixirnos sen inmodestia. Por iso, permítanme, para terminar, brindarlles un consello que quede flotando na xuvenil algarabía deste Salón Nobre de Fonseca onde falaron voces máis autorizadas que a miña: Nunca é tarde para ser felices porque a felicidade, como a sabedoría, non ten idade.

Moitas grazas.

Marcelino Agís Villaverde :

Intervención do profesor Marcelino Agís Villaverde no acto de clausura do IV Ciclo Universitario