Saltar ao contido principal
Xornal  »  Do pizarrillo á Google, da pizarra á pantalla plana

Juan L. Blanco Valdés*: Do pizarrillo á Google, da pizarra á pantalla plana


Intervención nunha mesa redonda sobre «O futuro da edición e as novas tecnoloxías» que se desenvolveu no marco do "II Simposio do Libro e a Lectura. O Libro e as novas tecnologías", organizado pola Asociación Galega de Editores e que tivo lugar no Consello da Cultura Galega, os días 3 e 4 deste mes de novembro

Hoxe, nos remates de 2005, un debate sobre edición e novas tecnoloxías, ao meu modo de ver, supón no fundamental formular unha dúbida ou interrogante xeral acerca do futuro da edición á luz das novas tecnoloxías. Esta é a preocupación principal e debe ser loxicamente o obxecto central do debate. O problema é que sequera formular un intento de definición do futuro neste eido, a un medio –xa non digamos longo– prazo é un risco que poucos profesionais da edición asumirían. ¿Por qué? Porque dende un determinado momento (que no eido concreto da edición podemos situar ao redor de mediados dos 80, logo explicarase a razón) nos atopamos nun contexto de aceleración tecnolóxica de tal calibre que se fai boa esa expresión de que o futuro é xa. Cando estamos intentando avaliar reflexivamente o impacto dunha determinada innovación tecnolóxica xorde outra que impón novos, e por veces radicalmente distintos, criterios de avaliación. Se hai quince, tal vez dez anos, nos falasen de DVD’s, blogs, wifi, mp3, adsl, polifonías para móbiles, megapíxeles, ou teléfonos de seis centímetros cunha cámara de vídeo de alta resolución, pensariamos que nos estaban colocando un conto de fadas. Hoxe, sen embargo, toda esta artillería tecnolóxica é materia da nosa vida cotiá.


Cómpre, porén, non esquecermos as orixes ou, no caso de quen estamos en condicións cronolóxicas para facelo, dar testemuño das mesmas. Vou facer unha breve historia persoal ao respecto en tres momentos.


O primeiro sitúase na miña infancia: véxome a min mesmo, e moita xente da miña xeración (a quinta de 1960) secundarán esta lembranza, iniciando o meu proceso educativo (nun grupo escolar público que, como non, se chamaba «José Antonio») cun dispositivo de escritura de alta tecnoloxía: un anaco de pizarra enmarcado nun bastidor de madeira do que pendía inevitablemente unha pequena esponxa atada cun cordeliño e sobre o que escribiamos cunha especie de punzón tamén de pizarra, chamado popularmente o pizarrillo.


O segundo momento sitúase bastantes anos despois: creo poder situar con exactitude no outono do ano 1985 –cúmprense agora exactamente vinte anos–, o momento no que sentei por vez primeira diante dun ordenador. Era un Data General, modelo Dasher One (que no traballo coñeciamos como a castaña), cun procesador 8088, monitor de fósforo verde de visualización absolutamente insoportábel aos dez minutos de labor, disco duro de ¡¡20 Mb!! e unha lentitude de proceso absolutamente inverosímil: a indexación dunha base de datos de 100 rexistros podía irse doadamente a dous ou dous minutos e medio.


Sitúo o terceiro momento en 1995, ano no que, dun xeito a ollos de hoxe bastante rudimentario e destinando moitas horas, esforzos e frustracións, deseñei e publiquei o website do servizo de publicacións da Universidade de Santiago de Compostela, tan só dous anos despois, por certo, da creación da primeira web galega (a da Facultade de Física da mesma universidade). A situación de hoxe ao respecto do deseño en web e que calquera persoa familiarizada coa rede pode crear un blog –é dicir un website de exquisita elegancia estética dentro dun amplo abano de plantillas e indefinidas posibilidades comunicativas–, en media hora. Así é que se crean unha media de 35000 bitácoras ou blogs ao día no planeta («El país de las tentaciones», El País, 08.04.05, pp. 16-17).


No segmento cronolóxico desta apurada retrospectiva (que vai da pizarra ao blog), e en concreto no que fai ao tema desta mesa redonda –edición e novas tecnoloxías–, é preciso salientar dous fitos que, ao meu entender, son os puntos de partida da situación actual:
-en primeiro lugar, o nacemento da autoedición, é dicir a posibilidade de utilización de manuscritos electrónicos, indefinidamente manipulábeis a través de interfaces gráficas en monitores de ordenador cada vez máis sinxelas e intuitivas e axustadas ao resultado impreso final (directamente inspiradas no principio wysiwyg: what you see is what you get). A data de nacemento da autoedición é o ano antes referido, 1985, no que Apple encargou a Adobe, para os seus ordenadores MacIntosh, o desenvolvemento dunha linguaxe de descrición de páxina capaz de integrar e manipular os tres tipos de imaxes que de feito poden aparecer nunha páxina: caracteres de familias tipográficas, gráficos vectoriais e mapas de bits. Como é ben sabido, esta linguaxe denominouse Postscript e foi utilizada por vez primeira no devandito ano na impresora Laserwriter de Apple.


As consecuencias últimas e desenvolvementos tecnolóxicos actuais da autoedición son ben coñecidos e inclúen algúns estándares como .pdf, novamente desenvolvido por Adobe, que supoñen o punto culminante dunha evolución permanente e mantida cara á máxima coherencia e homoxeneidade dos procesos editoriais.
-o outro fito ao que  me referín é o nacemento da Internet, que, cando menos tal e como a coñecemos na actualidade, tivo lugar no ano entre 1989 e 1990 cando Tim Berners-Lee, investigador do CERN de Xenebra, desenvolveu o que el mesmo denominou World Wide Web, a arañeira mundial e os estándares FTP, url, http e html.


De calquera forma, acaso unha mudanza tan radical e acelerada das formas no almacenamento e transmisión textual pode facernos esquecer, ou subestimar, a cuestión de fondo, que malia as formas leva manifestándose de xeito constante nos últimos centos de anos de historia da cultura occidental. Esta cuestión de fondo e a maleabilidade do texto. Porque, en esencia, todas as formas de conservación gráfica da linguaxe, é dicir o texto (e a edición, impresa ou dixital, non é outra cousa senón a máis sofisticada destas formas), asentan no carácter maleable do propio texto. Antes falabamos da autoedición: a autoedición non é máis cá capacidade de manipulación ad infinitum do texto sen ningún efecto colateral molesto, que implique destrución ou inutilización de versións anteriores, máis traballo e esforzo, etc. É dicir que, visto o fenómeno da edición dixital dun xeito desdramatizador, na actualidade estamos asistindo á evolución técnica, moi acelerada, iso si, de formas que no fondo teñen o mesmo obxectivo que a imprenta de tipos móbeis de maese Gutenberg: malear o texto, transmitir o texto.


Hei de recoñecer que o xermolo desta forma de ver as cousas non é orixinalmente miña: pertence ao conferenciante inaugural deste Simposio, o lingüista e editor José Antonio Millán,:
 
antes de la imprenta, la maleabilidad del texto radicaba exclusivamente en el terreno del autor: primero maquinando, luego trazando, luego escribiendo, borrando, recombinando. Pero en el siglo xv y con la invención de Gutenberg, el texto pasa a dominio del impresor que puede, a través de la reutilización de los tipos, deshacer y rehacer los textos. Pues bien: con la llegada de la digitalización, y muy especialmente tras la creación de la World Wide Web, el texto es maleable también para el lector o receptor. El texto .html es por su propia naturaleza un texto fluido: el receptor puede, sin salir del navegador, modificar la anchura o caja de texto y aumentar o disminuir el cuerpo de letra. Podrá imprimir el texto, pasarlo a su agenda electrónica, enviarlo por correo electrónico a quien quiera o usarlo para crear una página web («El texto maleable: los avatares de la letra», Archipiélago, 51, junio-julio 2002, pp. 87-91).
 
 
Esta é, en efecto, a situación de hoxe. Podemos producir un libro impreso en 24 horas, porque, entre outras cousas, é o seu autor quen o compón tipograficamente no seu ordenador ou, unha vez maquetado noutro ordenador, podemos envialo directamente ás pranchas de offset. Ou editalo na rede facilitando o seu acceso planetario en cuestión de segundos. Polo tanto, sendo as perspectivas simplemente imprevisíbeis, apuntan, en calquera caso, á globalidade máis absoluta: o último mes de abril Google anunciou, xerando grande inquietude en editoriais, grandes bibliotecas e outros sectores comprometidos coa transmisión da cultura e o coñecemento, a súa intención de volcar 15.000.000 de libros na rede, proviñentes de bibliotecas e institucións públicas e exentos de dereitos de autor (El País, 10.04.05, pp. 40-41).

Estimo, por certo, que 15.000.000 de libros debe representar unha porcentaxe moi elevada sobre o total do patrimonio escrito humano, literario, científico e do pensamento. Isto abre perspectivas aboslutamente novas perante as que, na miña opinión, cómpre non ser un defensor a ultranza da tradición nin manifestar un, polo demais inútil inmobilismo, respecto dunha imparábel evolución.


Cousa distinta, aínda que altamente preocupante e directamente relacionada coas formas de depósito e recuperación textual, é a lectura. Cos índices actuais, xa non só de España senón doutros países do noso entorno (case a metade da poboación española, o 47, 3% en 2003, non le nunca nun país onde, paradoxalmente, no mesmo ano se editaron por termo medio 213 libros diarios), tal vez a preocupación sobre o futuro do soporte final da lectura deba ceder á preocupación sobre o futuro da propia lectura, en canto exercicio de adquisición de valores e cultura no que, dende as inscricións líticas até o hipertexto, alicerza a nosa civilización. 
 

A Reforma de Lutero, movemento sociorrelixioso de capital importancia na historia da humanidade, foi considerablemente catapultado pola inmensa potencialidade de difusión das ideas que a impresión e distribución simultánea de centos de exemplares propiciaba. As 95 teses que o 31 de outubro de 1517 Martín Lutero cravou nas portas do castelo de Wittenberg chegaron en catro semanas aos últimos recantos da Cristiandade occidental. O propio Lutero gustaba de loar nos brindes o invento de maese Gutenberg: A imprenta é o máis alto e excelso regalo mediante o cal Deus dá pulo á causa dos Evanxeos; é a última labarada denantes da extinción total. Hoxe, 450 anos despois da invención daquel diabólico ars artificialiter scribendi de Gutenberg, que supuxo un evidente punto de inflexión na historia da cultura, as potencialidades da producción e a distribución dixital sinalan outro fito de non menor trascendencia e establecen as bases dunha nova interacción cos soportes da información e da cultura. O futuro desta situación é o motivo de debate desta mesa redonda.


Persoalmente, síntome optimista respecto ao porvir do libro impreso. O libro, tal como o coñecemos ata agora, é un producto demasiado perfecto, culminación na súa estructura dun complexo e longuísimo proceso histórico, como para que estea chamado a ser totalmente substituído por outro artefacto ou dispositivo electrónico que, por moi sofisticado que sexa, na fin de contas serve para o mesmo.


É ben coñecido que Bill Gates afirmou mediando os anos 80, nunha das frases probabelmente máis tontas do século xx, que «640 Kbytes deberan ser suficientes para calquera». En novembro de 2004 en Madrid non concedeu, fronte ao empuxe da tecnoloxía dixital, máis de dez anos ao libro impreso. Pois ben, se as capacidades proféticas do magnate de Microsoft se cumpren no segundo caso coma no primeiro, podemos estar tranquilos: o libro ten o futuro asegurado.

Juan L. Blanco Valdés*:

Subdirector técnico do Servizo de Publicacións e Intercambio Científico da Universidade de Santiago de Compostela