Saltar ao contido principal
Xornal  »  Idea de Universidade

Juan José Casares Long: Idea de Universidade


San Tomé de Aquino 2014

Dúas veces no ano, a Comunidade Universitaria reúnese nun acto académico que serve para mostrar a si mesma e á sociedade á que se debe, o coñecemento que atesoura en calquera dos seus ámbitos, a través dun membro do claustro de profesores, e para coñecer, a través do seu reitor, unha análise prospectiva da mesma.

Hoxe, neste acto dedicado á festividade do noso patrón, Santo Tomé de Aquino, que tradicionalmente celebramos no Campus de Lugo, acabamos de escoitar a lección impartida polo profesor José Manuel Ouro Cabanas, catedrático de Filoloxía Inglesa na Facultade de Humanidades deste Campus, sobre “Ensinanza / aprendizaxe dá lingua inglesa: tradición e modernidade”.
 
Quero tamén, ao comezo destas palabras, facer referencia ao recente nomeamento de don José María Arias Mosquera como Presidente do Consello Social dá nosa Universidade, ao rematar o seu mandato o doutor don Manuel Puga Pereira. Procede dar a  benvida ao novo Presidente, que xa hoxe nos acompaña, no seu primeiro acto oficial. E, ao mesmo tempo, agradecer ao doutor Puga os oito anos de intenso traballo a prol dá institución que nos acolle.
 
As Universidades, con carácter xeral, víronse implicadas, nos últimos anos, no desempeño de papeis cada vez máis variados, para ser multiversidades, como diría Kerr, e, con frecuencia como é no noso caso, cada vez con menos recursos. Resulta procedente, pois, analizar a evolución da Universidade, cando menos, nos dous últimos séculos, ata chegar ao día de hoxe, onde:
 
  • Transmite coñecemento e forma cidadáns responsables 
  • Crea coñecemento e transfíreo 
  • Impulsa a innovación social 
  • Difunde cultura e valores sociais 
  • Favorece a mobilidade social e a equidade 
  • Promove a solidariedade e a igualdade 
  • Contribúe ao desenvolvemento económico e social 
  • Impulsa a internacionalización e a apertura da sociedade 
  • Contribúe ao bo goberno e á calidade da democracia
 

Convén, pois, preguntarse: cara a onde imos? 

Permítanme comezar facendo referencia ao pasado máis recente. Para o cardinal Newman, fundador da Universidade de Dublín a mediados do século XIX, seguindo os principios que rexían na Universidade de Oxford da que viña, Universidade era unha Institución docente que cubría todos os campos do saber, non unha institución investigadora; dedicada á difusión e á extensión do coñecemento.
 
O descubrimento e a docencia eran funcións diferentes e tamén esixían talentos alternativos, que non se daban de forma habitual na mesma persoa. Para el, a Universidade debía centrarse no coñecemento, como coñecemento recibido, e tamén no pensamento crítico. Os ámbitos de coñecemento eran independentes en si mesmos e o coñecemento xeral era a suma de todos eles, dan do lugar a unha educación liberal, na que os estudantes non seguía un ámbito de estudo concreto. Para Newman a educación universitaria tiña importantes efectos sobre a sociedade: a Universidade como ben público, máis aló dos intereses individuais das persoas, unha Universidade alonxada do utilitarismo e guiada, pola contra, por obxectivos morais-filosóficos.
 
Ao mesmo tempo, en Alemaña, Wilhem Von Humboldt funda a Universidade de Berlín, inspirada no espírito da Ilustración. Buscaba Humboldt combinar a sabedoría recibida e a formación do intelecto individual con coñecemento científico obxectivo, incluíndo a investigación necesaria para ampliar os límites do coñecemento. Coincidía con Newman en que o coñecemento debía cultivarse por si mesmo e non en base aos seus usos. Pero entendía que a Ciencia e a Academia non eran contornas pechadas de verdades permanentes; para el a característica esencial da Universidade é que as súas tarefas deben estar orientadas a un proceso permanente de investigación. Esta forma de pensar abriu o camiño cara á procura, con carácter crítico, de novo coñecemento; e o descubrimento do mesmo foi o que caracterizou a Universidade investigadora e situouna como unha ferramenta imprescindible para a modernización da sociedade.
 
Os principios dominantes da Universidade de Humboldt deberían ser a liberdade e a ausencia de distracción; o traballo intelectual debería de ser ingobernable e o Estado debería respectalo. O Estado debería simplemente proporcionar o marco organizativo e os recursos necesarios para a práctica da Academia e da Ciencia. En realidade, o modelo de Humboldt baseábase nas grandes ideas da Ilustración: O coñecemento procede da razón e da observación, non da revelación e a tradición. Idea de Universidade que foi adoptada moi rapidamente polos Estados Unidos de América, a diferenza das Universidades do resto de Europa.
 
Cen anos despois, Clark Kerr, Reitor do Sistema Universitario de California, ampliou a idea de Universidade a multiversidade para destacar o seu papel na modernización da sociedade. Kerr recalcou o papel da Universidade investigadora no desenvolvemento da entón emerxente economía do coñecemento. Había, por parte da sociedade un, cada vez maior, recoñecemento nas súas misións con respecto ao crecemento económico, á competitividade internacional e ao desenvolvemento cultural, social e político. Acertou entón cando anticipou o posterior espectacular desenvolvemento das ciencias naturais e da saúde.
 
A Universidade non tiña un único principio animador, senón que viña definida polo cada vez maior número de roles en docencia, investigación e prestación de servizos, determinada polas súas relacións co seu contorno e a defensa da súa entidade institucional propia, as distintas comunidades disciplinarias internas, e a relación entre estudantes, profesores e xestores. Xa non era unha institución como as descritas anteriormente; non era nin totalmente pública, nin privada. Non estaba totalmente aberta ao exterior, pero tampouco vivía á marxe do universo que a rodeaba. A Universidade é, dicía Kerr, tantas cousas para tanta xente diferente que inevitablemente está parcialmente en conflito consigo mesma.
 
Podemos dicir que a Universidade actual é realmente diferente a esa universidade multitarefa, descrita por Kerr en 1963? Moitos dos roles que entón se describiron seguen vixentes. Pero existen hoxe dous elementos adicionais, que Kerr non foi capaz de anticipar (nin dificilmente calquera outra persoa, nese momento).
 
O primeiro deses elementos é a globalización. Non o coñecemento global, que sempre foi parte da Universidade, senón a globalización como visión e asociación. Nos tempos de Kerr, o límite era o Estado, hoxe é o Mundo.
 
O segundo elemento está intimamente relacionado co anterior: é o crecemento acelerado da economía do coñecemento e as consecuencias da mesma na Universidade. O mundo estase convertendo nun único ámbito de asociación no cal todas as actividades humanas interaccionan entre si, e cun repositorio común de coñecemento; o sistema de comunicacións, información e coñecemento constitúe un todo. Trátase dun cambio comparable ao impacto transformador da revolución industrial con respecto á revolución agrícola do Neolítico; un cambio asombroso, que xorde a principios dos anos 90 do pasado século, cuxas consecuencias aínda non podemos ver ou avaliar, e a educación universitaria está no centro de todo iso.
 
O mundo segue a ser diverso en termos culturais, lingüísticos e políticos: os países e a política económica continúa a ser fundamentalmente de carácter nacional. Con todo, as diferentes culturas e nacións fixéronse permeables, unhas a outras. E a creatividade en todas as súas formas é alcanzable con carácter universal.
 
Ao ámbito universitario, a globalización incorporou unha, cada vez maior, mobilidade de investigadores, profesores e estudantes; unha maior competitividade no mercado de títulos, unha capacidade de educación a distancia global, campus dunha mesma Universidade en distintos continentes, redes de comunicación e alianzas de carácter mundial.
 
Aínda algúns non son conscientes de que o mundo cambiou. E, non haberá retorno a modelos de carácter nacional ou local. Non haberá retorno á idade da inocencia de antes de internet. As universidades que dean as costas a este fenómeno, simplemente desvaneceranse.
 
Como debe, pois, responder a Universidade á globalización? Desde o principio, a lóxica da globalización veu determinada polos termos e conceptos do mercado. Cando oímos o termo globalización, inmediatamente pensamos en sistemas financeiros integrados, aranceles, regras do comercio, corporacións industriais multinacionais… que permitiron un extraordinario crecemento económico. Pero a globalización trouxo maiores desigualdades entre unhas nacións e outras, e maiores desigualdades dentro de cada unha delas. Polo tanto, deberemos controlar as forzas da globalización para que, movidos polos valores esenciais do mundo académico universitario, deámoslle unha nova forma a este termo: a globalización non debería definirse unicamente en termos económicos ou de mercado. Deberiamos mellorar a relación co noso entorno máis próximo. E, no marco deste compromiso co local, deberiamos establecer as bases do noso traballo para a mellora das condicións de vida de toda a humanidade, asumindo a responsabilidade moral, que corresponde para garantir que os nosos estudantes están preparados para transformar ese contexto en permanente evolución. Ademais, debemos adoptar as novas tecnoloxías non só porque estean cambiando as formas coas que nos comunicamos, senón para darlle sentido a esta conectividade, pois, claramente non poderemos dar resposta ás necesidades da nosa sociedade coa estrutura educacional tradicional.
 
Se queremos que a Universidade do futuro sexa quen de responder ás forzas da globalización, debemos facer chegar a nosa voz e poñer os valores éticos en defensa do benestar de todos, ao fin de ampliar a responsabilidade que asumimos con este compromiso.
 
Dixen
 

Juan José Casares Long:

Reitor da USC